Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Plaats hier alle informatie, weetjes, nieuwtjes, vragen, etc. over de Nederlandse Guldenbiljetten.

Moderator: Arjena3

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 09 okt 2020, 13:24

Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Ik lees weleens, dat een plaatje meer zegt dan 1000 woorden en daar kan ik mij wel in vinden.
Daarom heb ik geprobeerd om de verschillen die zich voordoen in het biljet Vondel I, voor zover als mogelijk in beeld vast te leggen.
Bij de hieronder beschreven bankbiljetten zijn de verschillende papiersoorten, met en zonder vernis, opdruk en het soort offset vaak moeilijk te zien of onderkennen wanneer vergelijkingsmateriaal niet voorhanden is.
De fluorescerende vezels of rechthoeken zijn alleen onder UV licht zichtbaar.

De nummering is gebaseerd op de Catalogus Papermoney of the Netherlands - Part 2 van Patrick Plomp.
Ik begin met een beschrijving die op alle varianten van toepassing is.

afb.1 PL22.jpg
[afb.1]

PL22 - 5 Gulden type 1966 Datum: 26 April 1966 Model: Vondel I
Watermerk: Inktkoker, ganzenveer en opgerold vel perkament
Handtekeningen: Secretaris DNB, Schreuder - President DNB, Holtrop
Ontwerp: R.D.E. Oxenaar
Druk: Joh. Enschedé en Zonen INV.
Papierproductie: nv Papierfabrieken Van Houtum & Palm te Ugchelen
In circulatie: 19 december 1966 - uit circulatie 1 mei 1995

De nummering: de series beginnen met een cijfer, oplopend van 1 t/m 5, daarna 2 letters, van AA naar AB enzovoorts
(dus 1 t/m 5 AA, dan 1 t/m 5 AB enzovoorts.).
Met uitzondering van de invulseries, maar daarover schrijf ik later in dit artikel meer, bij PL22.d.)
De letters I en O zijn als tweede serieletter niet gebruikt.

Bekende en onbekende verschillen in het vijf gulden bankbiljet PL22 - AV18 (Vondel I)

afb.2 PL22.a.jpg
[afb.2]

PL22.a Serie 1/5 AA – QC
Bijzonderheden: lichtgrijs papier, met blauw fluorescerende vezels.

afb.3 PL22.b.jpg
[afb.3]

PL22.b Serie 1/5 QD – TG 1 TH 000001 – 100000
Bijzonderheden: wit papier, grijze opdruk in natte offset, met geel fluorescerende vezels.
Je hebt niet voldoende permissies om de bijlagen van dit bericht te bekijken.
Laatst gewijzigd door Ger1 op 09 okt 2020, 14:37, 1 keer totaal gewijzigd.

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 09 okt 2020, 13:42

Proefseries

afb.4a PL22.c.jpg
[afb.4a]

PL22.c Proefseries, Serie 1/5 XA-XK en 1/3 XL-XM

Er werd een proef gedaan op Paressyn UG-papier om de houdbaarheid van de biljetten met verschillende vormen van bescherming te testen.
Geen fluorescerende vezels zoals bij alle andere varianten, maar een fluorescerende rechthoek. Zie afbeelding 4a hierboven.
De oplage van de proefseries betreft een duidelijk kleinere hoeveelheid dan de reguliere series.
En doordat de proefseries stelselmatig gedurende de circulatieperiode zijn ingetrokken, zijn er betrekkelijk minder exemplaren overgebleven. Hierdoor is een duidelijk merkbare grotere schaarste van de X series.
Van deze series op Paressyn UG-papier is het watermerk opmerkelijk vager dan bij de andere series.
Daarbij is het watermerk van de niet geverniste series nog waziger dan de geverniste.


afb.4b PL22.c1.jpg
[afb.4b]

PL22.c1 Serie 1/5 XA – XF
Proefseries met vernis.

afb.4c PL22.c2.jpg
[afb.4c]

PL22.c2 Serie 1/5 XG – XK 1/3 XL - XM
Proefseries zonder vernis.


In het boek “PAPIERGELD” van a.a. de boer staat op bladz. 100 het volgende:

“Bij nadere beschouwing blijken de biljetten van de X-series onderlinge verschillen te vertonen in formaat, zowel van het biljet zelf als van het bedrukte oppervlak. De oudere biljetten, dus de 6AA-series en de oudste X-series zijn iets groter dan de latere biljetten van de X-series.”

Ik heb dit zelf nog niet kunnen controleren door gebrek aan UNC-biljetten van de 6AA biljetten en X-series.
Nauwkeurig opmeten is niet altijd makkelijk omdat oude UNC-biljetten meestal droog opgeborgen worden waardoor er wat krimp kan ontstaan.
Maar elke varianten verzamelaar zou toch de moeite moeten nemen om dit even na te meten.
Je hebt niet voldoende permissies om de bijlagen van dit bericht te bekijken.
Laatst gewijzigd door Ger1 op 09 okt 2020, 14:48, 2 keer totaal gewijzigd.

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 09 okt 2020, 13:49

Invulseries

PL22.d. Deze serie is gebruikt om de uitval in de reguliere series op te vangen. Men spreekt daarom ook wel over invulseries.
De nummering van deze serie is herkenbaar en afwijkend, deze begint bij 5 en loopt af naar 1 en is van ZZ naar ZT geletterd.
Dus eerst een cijfer, aflopend van 5 t/m 1, daarna 2 letters, van ZZ naar ZY enzovoorts (dus 5 t/m 1 ZZ, dan 5 t/m 1 ZY enzovoorts.
Laatste serie is 5 ZT.)

afb.5 PL22.d1.jpg
[afb.5]

PL22.d1 Serie 5/1 ZZ – ZU
Invulseries, met blauw fluorescerende vezels. [Zie afb.2]
Recentelijk is vastgesteld dat 2ZU en 1ZU ook geel fluorescerende vezels bevatten.

afb.6 Pl22.d2.jpg
[afb.6]

PL22.d2 Serie 5 ZT (+2/1 ZU)
Invulseries, met geel fluorescerende vezels. [Zie afb.3]

Replacements

afb.7 PL22r.jpg
[afb.7]

PL22.#.r
Tijdens de productie van biljetten gaat er veel mis.
Om fraude te voorkomen wordt alle uitval verzameld en vervangen door een correct geproduceerd exemplaar.
Dit proces met plaatsvervangende biljetten heeft de Engelse term "Replacement" gekregen.
Deze replacements werden in eerste instantie binnen de serie zelf gedrukt, door boven de hoogst te gebruiken serienummer 100.000 verder te nummeren. Van dit type zijn dus alle biljetten met een serienummer van 100.001 en hoger, aangeduid als replacement.
Zelfs van de eerder beschreven invulseries type PL22.d zijn replacements gemaakt.
Uitval was gemiddeld rond de 5% van de totale productie. Van sommige series zijn grote aantallen replacements bekend.
Maar per saldo is het slechts een klein percentage van de totale oplage.
Alleen van de proefseries met computercijfers zijn geen replacements gemaakt.
Je hebt niet voldoende permissies om de bijlagen van dit bericht te bekijken.
Laatst gewijzigd door Ger1 op 09 okt 2020, 14:39, 1 keer totaal gewijzigd.

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 09 okt 2020, 13:54

Proefseries met computercijfers

afb.8 Pl22.e.jpg
[afb.8]

PL22.e Serie 6 AA

Proefserie met serienummers in ISO-schrift, type OCR-B
Lichtgrijs papier, met blauw fluorescerende vezels. [Zie afb.2]
De Nederlandse Bank was de eerste bank ter wereld, die de inname van biljetten op de schaal van miljoenen biljetten op nummer specifiek wilde kunnen registreren.
Hiervoor werd een lettertype gebruikt dat zowel door mensen als computers leesbaar moest zijn.
Deze methode heet met een Engelse term "Optical Character Recognition", afgekort OCR.
De International Standards Organization (ISO) heeft hiervoor diverse lettertypen ontworpen.
Het "OCR-B" type werd meest geschikt geacht voor deze proef.
De proef bestond uit het ontnemen van materiaal uit circulatie, om in de tijd vast te stellen tot welk niveau van slijtage de computer nog in staat was de cijfers van het serienummer te kunnen identificeren.

afb.9 PL22.e.p.jpg
[afb.9]



PL22.e.#
Proefdruk of voorbeeldbiljet van het biljet PL22.e
Staat niet in de P. Plomp catalogus.


Specimen

afb.10 PL22.s1.jpg
[afb.10]

PL22.s1 Serie 9 XZ 012345 en 9 XZ 0678901
Diagonaal in dikke rode letters SPECIMEN op voorzijde en achterzijde.
Met 1, 2 of 3 cijfers gestempeld specimennummer op voorzijde
Je hebt niet voldoende permissies om de bijlagen van dit bericht te bekijken.
Laatst gewijzigd door Ger1 op 09 okt 2020, 14:41, 3 keer totaal gewijzigd.

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 09 okt 2020, 14:09

Specimen (vervolg)

afb.11 PL22.s1a printers proef.jpg
[afb.11]

PL22.s1.a Serie 9 XZ 012345 en 9 XZ 0678901
“Vertification No.“ in lower margin, zonder gestempeld volgnummer.

afb.12 PL22.s2.jpg
[afb.12]

PL22.s2 Serienummers 5 RH
Diagonaal in dunne letters SPECIMEN op voorzijde en achterzijde, zonder gestempeld specimennummer.
(Plomp vermeld abusievelijk dat deze variant met gestempeld specimennummer zou zijn).

afb.13 PL22.s2.jpg
[afb.13]

PL22.s2.# Serienummers 1 RH
Diagonaal in dunne letters SPECIMEN op alleen voorzijde, zonder gestempeld specimennummer
Staat niet in de P. Plomp catalogus.

(Plomp vermeldt abusievelijk dat er een gestempeld volgnummer op variant PL22.s2 zou staan, dit is echter onjuist. De twee exemplaren
in de collectie van DNB met dit dunne "SPECIMEN" stempel, worden eenmaal met en eenmaal zonder "SPECIMEN" op de achterzijde.)
Je hebt niet voldoende permissies om de bijlagen van dit bericht te bekijken.
Laatst gewijzigd door Ger1 op 09 okt 2020, 14:40, 1 keer totaal gewijzigd.

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 09 okt 2020, 14:21

Proef (druk) biljetten

afb.14 PL22 proof x en xx.jpg
[afb.14 x en xx]

PL22.p1 t/m PL22.p9 proef biljetten in verschillende stadia
(Voor meer info en afbeeldingen zie de Catalogue Papermoney of The Netherlands - Part 2, Patrick Plomp)


Interpunctie naam ontwerper en drukker op achterzijde

De gravure of de kwaliteit van druk? Reeds in 1987 publiceerde J.M. Verkooijen in Muntkoerier zijn bevindingen over aangetroffen verschillen.
Tot op heden zijn er verschillende visies over de totstandkoming van deze verschillen. Het zouden verborgen echtheidskenmerken kunnen zijn, in relatie tot de gebruikte series, maar met klem ontkent door vertegenwoordigers van De Nederlandse Bank.
Het zou het resultaat kunnen zijn van de gebruikte druktechniek in combinatie met vervuilde drukplaten.
Van beiden visies zijn veel voor-en tegenargumenten gegeven, welke nog geen eensluidende conclusie over de oorzaak of reden van het ontbreken van puntjes levert.

afb.15 PL22 4p-3p-2p-1p-zp.jpg
[afb.15]

PL22.# met 6, 5, 4, 3, 2, 1 en zonder punten.
In de tekst op de achterzijde onderaan "R.D.E. OXENAAR INV." en "JOH. ENSCHEDE IMP." ontbreken soms meerdere punten bij de afkortingen en dit wordt in alle mogelijke variaties aangetroffen.
Het is geen verschil in gravure met de punt zoals bij de Frans Hals (PL47.a1 met, en verder zonder punt achter "IMP.".), en aanvullend op het onderzoek van Verkooijen, worden in één serie meer dan een variaties van deze interpunctie aangetroffen.
Dit sterkt het vermoeden dat de wijze waarop deze inkt op het biljet gedrukt werd, de reden is waarom het in de details mis kon gaan.

afb.16 PL22 ART met en zonder punt.jpg
[afb.16]

PL22 ART met en zonder punt
Dit lijkt een andere oorzaak te hebben dan bij de ontwerper en drukkersteksten.
Omdat na de micro tekst “NEGEN JAREN.” en “208.” de punt nooit ontbreekt, en ook niet wanneer deze na ART wel ontbreekt.

Zie meer over de interpuncties in de artikelen:
P. J. H. Vercoulen “Stipt” in de (IBNS) Nieuwsbrief 20 mei 1995
J. M. Verkooyen “De puntjes op de i” in de Muntkoerier 1987 nr. 3
Je hebt niet voldoende permissies om de bijlagen van dit bericht te bekijken.
Laatst gewijzigd door Ger1 op 09 okt 2020, 14:41, 2 keer totaal gewijzigd.

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 09 okt 2020, 14:25

Watermerken

afb.17a PL22 wm hoog.jpg
[afb.17a] hoog

afb.17b PL22 wm midden.jpg
[afb.17b] midden

afb.17c PL22 wm laag.jpg
[afb.17c] laag

Er worden verschillende standen van het watermerk aangetroffen. Bij de hoogstgeplaatste watermerken reikt de ganzenveer tot ruim door het waarde cijfer 5, terwijl de laagst geplaatste exemplaren wel 10 mm lager geplaatst zijn. Deze verschillen zijn tot nog toe niet als “varianten” aangemerkt en lijken te duiden op druktoevalligheid.


Bronnen:
• Catalogus Papermoney of the Netherlands, Part 2. Patrick Plomp,
• Catalogus van Het Nederlandse Papiergeld 1814-2006 Corné Akkermans & Pim Vercoulen,
• Het Nederlandse Bankbiljet 1814 - 2002 - Vormgeving en ontwikkeling, 2002, J. Bolten
• Papiergeld, a.a.de boer.
• "De puntjes op de i", J. M. Verkooyen
• "Stipt", J. P.H. Vercoulen.
• Afbeeldingen 9 t/m 13 zijn afkomstig van DNB. De overige afbeeldingen uit veilingen of privé collectie.
• Schriftelijke en mondelinge bijdragen van Patrick Plomp.


Dit artikel is ook gepubliceerd in ’t Watermerk verenigingsblad van de IBNS afdeling Nederland.
Door op de afbeeldingen te klikken kunt u deze vergroten!

Mvg, :) .
Je hebt niet voldoende permissies om de bijlagen van dit bericht te bekijken.

Gebruikersavatar
Adriaan Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 308
Lid geworden op: 21 mar 2018, 22:40

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Adriaan » 09 okt 2020, 19:43

Leuk en duidelijk verhaal.

Gebruikersavatar
Ilosab Hungary
Superlid
Superlid
Berichten: 5758
Lid geworden op: 20 feb 2010, 14:06
Locatie: 1500 km vanaf Utrecht

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ilosab » 10 okt 2020, 12:34

Ik moet hem nog steeds lezen in 't Watermerk, kom er gewoon niet aan toe met 2 kleine kinderen in verjaardagstijd.
Papiergeld Nederland, Hongarije, Wereld (1 biljet of met opeenvolgende serienummers/land), Euromunten + coincards Nederland.
Lid IBNS: 668 Lid Forum: 171

rtholen Nederland
Beheerder
Beheerder
Berichten: 908
Lid geworden op: 09 nov 2009, 19:22

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door rtholen » 10 okt 2020, 12:54

Ger bedankt voor deze prachtige bijdrage. Zeer interessante uiteenzetting!

Ik mis de 'gekleurde edities' nog, die onlangs geveild zijn ; - )

Gebruikersavatar
Ilosab Hungary
Superlid
Superlid
Berichten: 5758
Lid geworden op: 20 feb 2010, 14:06
Locatie: 1500 km vanaf Utrecht

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ilosab » 10 okt 2020, 13:47

rtholen schreef:
10 okt 2020, 12:54
Ik mis de 'gekleurde edities' nog, die onlangs geveild zijn ; - )
Die zijn allemaal naar bieder 2402 gegaan, die heeft er ruim € 26.500 excl opgeld voor betaald. Eén ding is zeker, ik was hem niet.
Papiergeld Nederland, Hongarije, Wereld (1 biljet of met opeenvolgende serienummers/land), Euromunten + coincards Nederland.
Lid IBNS: 668 Lid Forum: 171

Ger1 Nederland
Senior lid
Senior lid
Berichten: 372
Lid geworden op: 09 nov 2012, 13:49

Re: Zichtbare verschillen in het vijf gulden bankbiljet Joost van den Vondel I

Bericht door Ger1 » 10 okt 2020, 16:48

rtholen schreef:
10 okt 2020, 12:54
Ger bedankt voor deze prachtige bijdrage. Zeer interessante uiteenzetting!
Ik mis de 'gekleurde edities' nog, die onlangs geveild zijn ; - )
Bij afb.14 x en xx staat er 1 en een verwijzing naar de Plomp catalogus.
Ik heb de afbeeldingen wel maar vond het een beetje veel. :shock:

Mvg, :) .

Terug naar “Biljetten Nederland vóór de Euro”